شود ، تا آنكه فتوحات ثلثه واقع شود . » و سپس به اقسام سه‌گانهء فتح ( فتح قريب ، فتح مبين ، فتح مطلق ) به استناد آيات سوره‌هاى « فتح » و « صف » و « نصر » و برداشت عرفانى خاص به خود پرداخته شده . منبع اصلى اين استنباط عرفانى را مىتوان در نوشته‌هاى عرفاى سلف ، نظير تأويلات مرحوم مولى عبد الرزاق كاشانى ، يافت . ايشان در آغاز تأويل سورهء « فتح » چنين مىفرمايند : فتوح رسول اللَّه ( ص ) ثلاثة : أولها ، الفتح القريب . . . و ثانيها ، الفتح المبين . . . و ثالثها ، الفتح المطلق . « 1 » و مرجع اين اقسام همان آيه‌هاى سور مزبور است . گرچه در تشريح معانى « فتوح سه‌گانه » اختلاف تعبير يا تفسير وجود دارد ، ولى خطوط كلى آن همسان است . سرّ تكرار تكبير مرحوم شيخ جعفر ، صاحب كتاب قيّم كشف الغطاء ، كه از فقهاء نامدار و كم‌نظير اماميه به شمار مىآيند ، سرّ تكرار « تكبير » را در اذان چنين دانستند : « بار اول براى تنبيه غافل ، و بار دوم براى تذكر ناسى ، و بار سوم براى تعليم جاهل ، و بار چهارم براى دعوت متشاغل است . . . و راز تكبيرهاى هفتگانهء هنگام نيّت همانا بر طرف نمودن غفلت نمازگزار از انكسار و ذلت در پيشگاه خداوند است . و رقم هفت ، اشاره به آسمانهاى هفتگانه و زمينها و درياهاى . . . هفتگانه مىباشد . » « 2 » گرچه « تكبير » ظاهراً تعظيم بوده و از سنخ توصيف جمالى حق است ، ليكن طبق تحقيق گذشته بازگشت آن به « تسبيح » بوده و از شئون توصيف جلالى حق محسوب مىشود . و از طرف ديگر ، گرچه تذكر به هر كدام از نعمتهاى هفتگانه مايهء تعظيم خداست ، ليكن آنچه از حديث حضرت أبى ابراهيم ، امام كاظم ( ع ) ، در فصل چهارم از مقالهء دوم كتاب امام ( ره ) آمده ، استفاده مىشود اين است كه هر « تكبير » در قبال بر طرف شدن يك حجاب از حجابهاى هفتگانه است ؛ چنان كه رسول اكرم ( ص ) وقتى به مقام قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى رسيد ، يكى از حجابها بر طرف شد ، و آن حضرت ( ص ) تكبير گفت و كلماتى را كه در دعاى « افتتاح » است مىگفت ؛ و هنگامى كه حجاب دوم بر طرف شد ، تكبير گفت ؛ تا بر طرف شدن هفت حجاب كه هفت تكبير گفته شد .

--> ( 1 ) - تأويلات ، ج 2 ، ص 505 - 506 . ( 2 ) - كشف الغطاء ، « خاتمة فى بيان اسرار الصلاة » ، ص 293 .